Prehis.-Średn. 2 Rozdział. Ziemie polskie do X wieku.

 

Prehistoria-Średniowiecze. 2 Rozdział. Ziemie polskie do X wieku.

 

OŚ CZASU

Naszą opowieść zaczniemy od czasów prehistorycznych. Jak już wiemy, czasy te liczymy od momentu pojawienia się na Ziemi człowieka zręcznego Homo habilis. Najwcześniej miało to miejsce na terenie Afryki ok. 2,5 mln lat temu. Na ziemiach polskich człowiek pierwotny pojawił się znacznie później niż w Afryce – ok. 500 tys. lat temu. Oznacza to, że dopiero wtedy zaczął się u nas okres prehistorii. Kolejne epoki również rozpoczęły się później niż na innych obszarach Ziemi, co możesz zaobserwować na poniższej osi czasu. Starożytności, którą liczy się od momentu powstania pisma, w zasadzie na naszych terenach nie było, ponieważ pierwsze źródła pisane pochodzące bezpośrednio z Polski pojawiły się dopiero w okresie średniowiecza.

 12

 

I.    PIERWSI LUDZIE NA ZIEMIACH POLSKICH

 

1.     Jak wyglądały ziemie polskie w czasach prehistorycznych?

 

3

·        Dawno, dawno temu, za górami za lasami☺, a dokładniej w czasach prehistorycznych nie było jeszcze Polski, ani Polaków. Przez większą część prehistorii ziemie polskie były skute lodem, ponieważ trwała wtedy epoka lodowcowa. Nasza ziemia mogła wyglądać tak jak na pierwszym zdjęciu.

·        Około 10 tys. r. p.n.e. klimat na terenie ziem polskich, zaczął się ocieplać, a na miejscu lodowców zaczęły pojawiać się wielkie lasy. Nowe warunki środowiska stworzyły korzystne warunki do życia. Krajobraz uległ zmianie i mógł przypominać ten na drugim zdjęciu. Ponad 80 % powierzchni ziem polskich pokrywały wówczas lasy. Dla porównania obecnie jest ich ok. 29 %. Gdzieś pomiędzy lasami mieszkał człowiek, a zaludnienie było niewielkie. Szacuje się, że na terytorium przyszłej Polski żyło wówczas ok. miliona ludzi, to mniej niż obecna liczba ludności Warszawy.

2.     Kiedy pojawili się ludzie na ziemiach polskich?

 

4

·        Najstarsze ślady człowieka pierwotnego - Homo erectusa, pochodzą sprzed ok. 500 tys. lat (zdj. 1) - odnaleziono je w okolicy dzisiejszej Trzebnicy - niedaleko Wrocławia.

·        Ok. 100 tys. lat temu na ziemiach polskich pojawił się Neandertalczyk (zdj. 2).

·        Człowiek rozumny (Homo sapiens) pojawił się na ziemiach polskich ok. 40 tys. lat temu (zdj. 3).

3.     Tryb życia i sposób zamieszkania pierwszych ludzi na ziemiach polskich

 5

·        Już od najdawniejszych czasów, ludzie łączyli się w grupy i prowadzili koczowniczy, tj. wędrowny tryb życia. Wędrowali z jednego miejsca na drugie w poszukiwaniu środków do przetrwania. Nie mieli jeszcze domów. Chronili się w jaskiniach, w ziemiankach lub np. budowali proste obozowiska z kamieni i gałęzi.

·        W neolicie, od ok. 5,4 tys. r. p.n.e. nastąpiła na ziemiach przyszłej Polski pewna rewolucja, tzw. rewolucja neolityczna, agrarna. Polegała ona na tym, że ludzie zaczęli przechodzić od koczownictwa oraz łowiectwa-zbieractwa do osiadłego trybu życia, uprawy roli i hodowli zwierząt.  Osady zakładano w miejscach korzystnych do życia, np. blisko wody czy lasów. Z czasem nauczono się budować domy. Tworzono je z różnych surowców, np. z kamieni, błota, drewna itp.

 

4.     Czym zajmowali się pierwsi ludzie na ziemiach polskich?

 

 6

Ludzie początkowo prowadzili dosyć prymitywne życie. Zajmowali się tym, co pozwoliło im przetrwać. Stopniowo ich poziom życia rósł i pojawiały się nowe umiejętności. Główne zajęcia ludzi z czasów prehistorycznych to:

1.     Zbieractwo, tj. zbieranie dziko rosnących roślin,

2.     Łowiectwo, tj. polowanie na dzikie zwierzęta, np. na mamuty, jelenie, konie, łowienie ryb,

3.     Wytwarzanie narzędzi, broni, naczyń, ubrań, ozdób, pierwszych dzieł sztuki. Początkowo narzędzia były prymitywne, głównie w ich charakterze wykorzystywano kije i kamienie, z upływem lat stawały się one jednak doskonalsze i stosowano coraz lepsze metody ich obróbki. 

4.     Handel.  Początkowo bez użycia pieniądza, była to prosta wymiana różnych dóbr.

5.     Walki o terytorium. Podczas walk zdobywano łupy, np. odzież, broń, ozdoby, monety, a także niewolników.

6.     Uprawa ziemi i hodowla zwierząt. Tym zaczęli się ludzie trudnić dopiero w neolicie, od ok. 5,4 tys. r. p.n.e.

Co uprawiano? – w tamtych czasach głównie proso, rzadziej pszenice i żyto. Ponadto uprawiano warzywa, np. groch i soczewice.

Co hodowano? - konie, krowy, byki, woły, świnie, owce, kozy, kury, kaczki, gęsi itp. 

Warto dodać, że pierwsi ludzie nie umieli mówić, ani pisać, ale z biegiem lat te umiejętności zaczęły się rozwijać. Od najdawniejszych czasów ważnym elementem życia ludzkiego była również wiara, początkowo głównie politeistyczna, tzn. wierzono w wielu bogów.

5.     Czy pierwsi ludzie potrafili rozpalać ogień?

 

7

Podobno taką umiejętność opanował już homo erectus. Do rozpalania ognia wykorzystywano krzemień, który nauczono się wydobywać np. w Krzemionkach Opatowskich.

 

6.     Co to jest kultura archeologiczna?

Powiedzieliśmy sobie, że pierwsi ludzie prowadzili wędrowny tryb życia. Stąd też przez ziemie europejskie, w tym polskie, przechodziły różne ludy. Poszczególne ludy wyróżniały się określonymi cechami, np. tylko dany lud lub jego część wytwarzał określony typ naczyń. Zespół tych cech nazywamy kulturą archeologiczną. Na ziemiach polskich odkryto wiele różnych kultur.

 

7.     Kultury archeologiczne na ziemiach polskich

Poniżej wskazano niektóre z kultur archeologicznych, które odkryto na terenie ziem polskich, wraz ze wskazaniem co najmniej jednej charakterystycznej cechy danej kultury. W nawiasach wskazano przybliżony okres występowania, rozwoju danej kultury na ziemiach polskich.

1.Kultura pucharów lejkowatych (IV – II tysiąclecie p.n.e.)	8	Charakterystyczny kształt naczyń, z rozchyloną na zewnątrz górną częścią naczynia
2.Kultura ceramiki sznurowej (III tysiąclecie p.n.e.)	9	Charakterystyczne zdobienie ceramiki za pomocą odciśniętego sznura. Dawniej nosiła ona nazwę kultury toporów bojowych ze względu na dużą ilość toporów znajdowanych w grobach
3.Kultura łużycka (XV - IV w. p.n.e.)	10	Charakterystyczne budowanie osad obronnych np. w Biskupinie. Początkowo odkryto je na terenie Łużyc – stąd nazwa kultury
4.Kultura pomorska (VII – III w. p.n.e.)	11	Charakterystyczny obrządek pogrzebowy z urnami twarzowymi
5.Kultura lateńska (V w. p.n.e. – I w. n.e.)	12	Wytwarzanie specjalnej zapinki typu La Tène. Była ona charakterystyczna dla części Celtów

 

II.SŁOWIANIE NA ZIEMIACH POLSKICH

 

8.     Jakie ludy wędrowały przez ziemie polskie?

 13

Powiedzieliśmy sobie powyżej, że przez ziemie polskie w najdawniejszych czasach przechodziły różne ludy.

Ludy te ze względu na różne pochodzenie, język, kulturę, obyczaje itp. nazwano inaczej. Byli to np. Awarowie, Bałtowie, Celtowie, Germanie, Hunowie, Wandalowie, Słowianie itd. Przyjmuje się, że to właśnie Słowianie dali początek państwu polskiemu.

 

9.     Kiedy Słowianie przybyli na ziemie polskie?

 

14

Słowianie przybyli na ziemie polskie ok. VI wieku n.e. Kolebką pierwszych Słowian były prawdopodobnie tereny dzisiejszej Ukrainy (patrz: poprzedni rozdział).

 

10.          Tryb życia i sposób zamieszkania Słowian

 

15

·        Słowianie po przybyciu na ziemie polskie szukali korzystnych warunków do życia, nad wodami i blisko lasów. Stopniowo przechodzili z wędrownego stylu życia do bardziej stałego, osiadłego. Rozpoczęli budowę prostych chat, głównie z drewna. Z czasem powstały nieobwarowane osady, a następnie grody.

·        Czym był gród? - Gród był osadą, otoczoną murem lub wodą, przez co był chroniony przed najazdami sąsiadów. Grody stały się zaczątkami miast.

·        Zdarzało się, że grodom podlegały tzw. osady służebne, których ludność była zobowiązana do zaopatrywania mieszkańców grodu w różne środki potrzebne do życia.

 

11.          Czym zajmowali się Słowianie?

Słowianie zajmowali się w zasadzie tym, czym pierwsi ludzie, jednak ich poziom życia stale rósł. Główne zajęcia Słowian to:

·        Zbieractwo i łowiectwo,

·       Wytwarzanie narzędzi, broni, naczyń, ubrań, ozdób,  dzieł sztuki.

·        Handel – polegający na wymianie różnych dóbr.

·     Prowadzenie walk o terytorium. Podczas walk zdobywano łupy, np. odzież, broń, ozdoby, monety, a także niewolników, których następnie odsprzedawano kupcom, przybywającym na ziemie polskie z różnych regionów świata.

·        Uprawa ziemi i hodowla zwierząt.

 

12.          Jak i gdzie powstawały osady Słowian?

16

·        Przechodzenie z wędrownego stylu życia do osiadłego nie było rzeczą prostą i wymagało przede wszystkim znalezienia lub przygotowania ziem pod uprawę, niezbędną do wykarmienia społeczności oraz zwierząt hodowlanych.

·        Najlepszym miejscem do stworzenia stałej osady było zamieszkanie blisko terenów urodzajnych, ale często okazywało się, że ziemi pod uprawę jest zbyt mało i należało zwiększyć jej powierzchnie. Jednym z pierwszych sposobów na to, stosowanym przez Słowian, była tzw. gospodarka żarowa. Polegała ona na wypalaniu lasów i uprawianiu w ich miejscu ziemi. Była to prosta metoda, ale wymagająca jednak specjalnego postępowania, aby nie doprowadzić do spalenia całego lasu.

·        Początkowo stosowano, tzw. system jednopolowy, tzn. obsiewano jedno pole w kółko nawet przez kilkanaście lat, aż do „wyczerpania” gleby, a następnie przechodzono na nowe tereny.  Z czasem zastosowano tzw. system dwupolowy, tj. dzielono ziemie na 2 pola. Jedno pole uprawiano, a drugie pozostawiano odłogiem (tj. bez uprawy), żeby ziemia „odpoczęła”. Po kilku latach następowała zmiana pól.  Mówi się również o stosowaniu tzw. gospodarki przemienno – odłogowej.

 

13.          Organizacja społeczna Słowian

 17

·        Słowianie od najdawniejszych czasów nie żyli w pojedynkę, lecz w grupie, wspólnocie. Powodów na to było kilka: głównie ochrona przed wrogami, albo ataki na słabszych sąsiadów, celem zdobycia łupów wojennych. Ponadto w grupie było łatwiej żyć, np. podzielić się obowiązkami, zapewnić większą liczbę rąk do pracy.

·        Podstawową wspólnotą, w której żyli Słowianie była rodzina. 

·        Spokrewnione ze sobą rodziny, pochodzące od jednego przodka tworzyło większą wspólnotę - ród. 

·        Zdarzało się, że rody łączyły się ze sobą (niekoniecznie na drodze pokojowej), ponieważ zajmowały sąsiadujące ze sobą terytorium. W ten sposób powstała większa wspólnota: rodowo-terytorialna. Na ziemiach polskich nazywała się ona opolem.  Z połączenia kilku opoli powstawały plemiona.

 

14.          Jakie plemiona zamieszkiwały ziemie polskie?

 

18

Plemion było dużo – prawdopodobnie ok. 60. Byli to Polanie, Wiślanie, Pomorzanie, Mazowszanie, Ślężanie, Lędzianie itd. Na mapie wskazano nazwy plemion i jednocześnie kolorem czerwonym i strzałkami oznaczono obecne regiony Polski, w celu ułatwienia określenia lokalizacji plemion. Z czasem coraz większą rolę wśród innych wspólnot zaczęło odgrywać plemię Polan.

 

15.          Podział obowiązków we wspólnocie

 

19

·        W miarę rozwoju osad stopniowo dochodziło do podziału obowiązków między mieszkańcami. Jedni zajmowali się uprawą roli, inni hodowlą lub rzemiosłem, łowiectwem, handlem, czy też zarządzaniem albo ochroną wspólnoty.

·        Doprowadziło to do ukształtowania się, tzw. hierarchii społecznej.:

1.     Na czele ludności stawała warstwa przywódcza, która miała zarządzać społecznością i zapewnić jej bezpieczeństwo. Początkowo o sprawach wspólnoty decydował wiec, czyli zgromadzenie ludności. Na zgromadzeniu dużą rolę odgrywała starszyzna, tj. najstarsi członkowie wspólnoty, których głos był decydujący. Starsi rozwiązywali konflikty wewnętrzne, podejmowali decyzję o wojnie, pokoju itp. Z czasem przywództwo we wspólnocie zaczęły przejmować pojedyncze osoby (np. książęta). Rządy mogły obejmować na zasadzie przekonywania, ale także przy użyciu siły fizycznej, czy dziedziczenia.

2.     Bezpieczeństwa społeczności strzegły podporządkowane władzy wojska. Wojowników doceniano darami i udziałem w daninach. Między innymi to wpłynęło na utrwalanie się podziału na biednych i bogatych.

3.     U boku władcy rozwijał się aparat administracyjny – urzędnicy, pilnujący np. poboru podatków.  Wśród Słowian można było spotkać przykładowo urząd żupana, tj. urzędnika, który m.in. zajmował się pobieraniem danin w grodzie.

4.     Najliczniejszą grupę stanowili mieszkańcy osad tacy jak: rzemieślnicy, kupcy, właściciele ziem, chłopi uprawiający ziemię, itp.

5.   Na skutek wojen i podbojów pozyskiwano również niewolników.

 

16.          W co wierzyli Słowianie?

Słowianie wierzyli w wielu bogów. Była to więc wiara politeistyczna (wielobóstwo), nazywana przez chrześcijan pogańską.

 

17.          Jak nazywali się bogowie Słowian?

 

20

Słowianie wierzyli np. w:

·        boga ognia – Swaroga, który był najważniejszy,

·        boga słońca – Swarożyca (syna Swaroga),

·        boga gromu – Peruna.

Ponadto czcili niektóre drzewa, strumienie oraz siły natury.

Charakterystyczne było to, że bóstwa miały po 3-4 twarze, które oznaczały ich różne moce lub wszechobecność.

 

18.          Jak Słowianie czcili bogów?

Początkowo nie wznoszono dla nich żadnych świątyń i nie mieli kapłanów. Bogów czcili po prostu na łonie natury lub np. stawiali im posągi.

 

 

Źródło (Uwaga! Materiały mogą być objęte prawem autorskim):

 

1.       https://www.youtube.com/watch?v=5Uy5u6hwvR8

2.       Opracowanie własne

3.       artykul.com.pl; turystyka.wp.pl

4.       Internet

5.       Autor: Time Life Pictures / Getty Images; pl.wikipedia.org/wiki;www.magnapolonia.org

6.       Internet; www.magnapolonia.org

7.       pl.wikipedia.org

8.       pl.wikipedia.org/wiki (Pałac Wielopolskich w Chrobrzu)

9.       pl.wikipedia.org/wiki (Pałac Wielopolskich w Chrobrzu)

10.   www.gasawa.pl

11.   pl.wikipedia.org/wiki (Photographed by User: Lillyundfreya – Photographed at Museum für Vor- und Frühgeschichte, Berlin)

12.   Internet (rekonstrukcja zapinki wschodnioceltyckiej autorstwa Łukasza „Aedana” Kieferlinga)

13.   epodreczniki.pl

14.   bialczynski.pl

15.   Internet, autor: Lidia Kobylińska, www.gasawa.pl

16.   pl.wikipedia.org; pl.wikipedia.org/wiki, Internet; tojuzbylo.pl

17.   Opracowanie własne

18.   Opracowano na podstawie mapy dostępnej na stronie: pl.wikipedia.org

19.   tojuzbylo.pl

20.   pl.wikipedia.org/wiki

 Ten blog ma charakter niekomercyjny. Powstał na podstawie dostępnych informacji w sieci i własnej wiedzy. W przypadku wykrycia ewentualnych nieścisłości zostaną one niezwłocznie poprawione.